przejdz do zawartosci

up

Szukaj




wielkość czcionki A A A

Ochrona praw człowieka w Polsce

Demokratyzacja życia politycznego i społecznego, będąca konsekwencją przełomu roku 1989, pozwoliła Polsce na pełną akceptację międzynarodowych regulacji w dziedzinie ochrony praw człowieka. Efektem tych zmian było ratyfikowanie wielu umów oraz przyjęcie międzynarodowych procedur kontrolnych.

Działania te - poprzez uwiarygodnienie polskiego systemu demokracji, praworządności i praw człowieka - stanowiły ważny krok na drodze do Rady Europy, Paktu Północnoatlantyckiego i Unii Europejskiej.

Polska współtwórcą Aktu Końcowego KBWE

Idea zwołania Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (od 1995 roku: Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie) narodziła się w latach 60., jako próba przezwyciężenia i osłabienia rywalizacji polityczno-wojskowej między państwami Układu Warszawskiego i NATO. Polska była wśród inicjatorów tego spotkania - na forum Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych, 14 grudnia 1964 roku, minister spraw zagranicznych Adam Rapacki przedstawił propozycję zwołania konferencji ogólnoeuropejskiej w sprawie bezpieczeństwa i współpracy. Podpisany w sierpniu 1975 roku Akt Końcowy KBWE wyznaczał ramy pokojowej współpracy państw "od Vancouver po Władywostok". Zaangażowanie w realizację postanowień Aktu oraz aktywna działalność na forum OBWE stały się jednymi z filarów polskiej polityki zagranicznej.

Początki działalności organizacji obywatelskich

Przyjęcie Aktu Końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie przyczyniło się do powstawania w ówczesnych państwach socjalistycznych organizacji i ruchów obywatelskich, stawiających sobie za cel działania, obronę praw człowieka. Jednym z nich był Komitet Obrony Robotników (KOR), powstały w reakcji na represje władz państwowych wobec uczestników protestu robotniczego w czerwcu 1976 roku. Głównym zadaniem KOR było finansowe i prawne wspieranie prześladowanych robotników. Po ich uwolnieniu, w 1977 roku KOR przekształcił się w Komitet Samoobrony Społecznej "KOR". Kolejnym ugrupowaniem opozycyjnym był Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO), działający w latach 1977-1981. Ruch widział możliwość realizacji stawianych sobie celów poprzez zmiany ustrojowe, zmierzające do budowy państwa obywatelskiego oraz uniezależnienie Polski od wpływów ZSRR.

Spośród powstałych wówczas organizacji do chwili obecnej działa Komitet Helsiński w Polsce, który od momentu powołania w 1982 roku kontroluje przestrzeganie praw człowieka i podstawowych wolności, gwarantowanych w przyjętych przez Polskę umowach międzynarodowych oraz dokumentach KBWE/OBWE. Komitet jest członkiem Międzynarodowej Helsińskiej Federacji Praw Człowieka z siedzibą w Wiedniu.

Pogarszająca się pod koniec lat 70. sytuacja polityczna i ekonomiczna kraju doprowadziła m.in. do utworzenia przez opozycyjnych działaczy Wolnych Związków Zawodowych. W rezultacie kierowanego przez związki strajku w Stoczni Gdańskiej  w 1980 roku, za zgodą władz, utworzono Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność". Bardzo szybko "Solidarność" stała się masowym ruchem, liczącym 10 milionów członków. Wprowadzenie w Polsce stanu wojennego w grudniu 1981 roku zahamowało oficjalną aktywność organizacji obywatelskich i pracowniczych, zmuszając je do prowadzenia w podziemiu działalności na rzecz praw człowieka. Wyrazem uznania społeczności międzynarodowej dla poczynań opozycji demokratycznej w Polsce było przyznanie w 1983 roku Pokojowej Nagrody Nobla przywódcy "Solidarności" i późniejszemu prezydentowi Rzeczypospolitej - Lechowi Wałęsie.

Konstytucja RP - fundament wolności oraz praw człowieka i obywatela

Demokratyczna Polska zapewnia swoim obywatelom poszanowanie praw człowieka oraz praw obywatelskich. Gwarancje takie zawarte są w aktach prawnych, spośród których największe znaczenie ma Konstytucja RP, uchwalona w 1997 roku. Zgodnie z nią, "przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych" (artykuł 30.). Konstytucja RP zapewnia także obywatelom należącym do mniejszości narodowych i etnicznych "wolność zachowania i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury" (artykuł 35.).

Organy państwa czuwające nad przestrzeganiem praw człowieka

W Polsce konsekwentnie podejmowane są działania, zmierzające do budowania społeczeństwa obywatelskiego. Jednymi z najważniejszych jego elementów jest zgodne z prawem działanie władz oraz funkcjonowanie instytucji, gwarantujących przestrzeganie praw człowieka i obywatela.

Rzecznik Praw Obywatelskich to konstytucyjny organ czuwający nad ochroną praw i wolności zagwarantowanych w Konstytucji i innych aktach normatywnych. Rzecznik Praw Obywatelskich posiada szerokie kompetencje i dysponuje różnymi środkami działania. Dają mu one możliwość skutecznego występowania w interesie każdego obywatela, którego prawa zostaną w jakikolwiek sposób naruszone.

Polski Parlament wyczulony jest na kwestie ochrony praw człowieka. Dowodzą tego podejmowane przez niego działania. Do kompetencji Sejmowej Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka należą sprawy przestrzegania prawa i praworządności oraz praw człowieka. Przez Sejm, za zgodą Senatu, powoływany jest Trybunał Konstytucyjny, czuwający nad tworzonym w Polsce prawem, dba także o zgodność ustaw i przepisów z międzynarodowymi umowami, ratyfikowanymi przez państwo polskie. Jest także organem, do którego każdy - "czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone", jak głosi artykuł 79 Konstytucji RP - ma prawo wnieść tzw. skargę konstytucyjną. Gwarantem poszanowania praw ludzkich i obywatelskich są także niezależne i niezawisłe sądy.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka w Polsce

Rok 1989 był przełomowym dla wszystkich organizacji pozarządowych. Powstała wówczas m.in. polska struktura Amnesty International, będąca częścią światowego ruchu działającego w oparciu o idee Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. W tym samym roku rozpoczęła także działalność Helsińska Fundacja Praw Człowieka w Polsce, niezależny instytut edukacyjno-badawczy. Obecnie Helsińska Fundacja Praw Człowieka jest w Europie jedną z najbardziej doświadczonych i profesjonalnie działających organizacji pozarządowych zajmujących się prawami człowieka.

Działania na arenie międzynarodowej

Polska, jako członek pierwotny Organizacji Narodów Zjednoczonych, ratyfikowała jeszcze przed 1989 rokiem znaczną część umów międzynarodowych dotyczących ochrony praw człowieka. Jednak dopiero przywrócenie demokracji zaowocowało uznaniem tych praw za obszar zainteresowania społeczności międzynarodowej, a nie - jak w czasach PRL - wewnętrznej sprawy każdego państwa. Polska ratyfikowała Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, składające się na Pakty Praw Człowieka ONZ. Wśród konwencji praw człowieka przyjętych w systemie Narodów Zjednoczonych na uwagę zasługuje fakt, iż dwie spośród z nich opracowano z inicjatywy Polski. Były to "Konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości" oraz "Konwencja o prawach dziecka". Ich przyjęcie przez społeczność międzynarodową uznać należy za sukces polskiej dyplomacji.

 
W 2002 roku przewodnictwo w Komisji Praw Człowieka ONZ po raz drugi powierzono przedstawicielowi Polski (pierwszy raz miało to miejsce w 1972 roku). Krok ten świadczył o uznaniu dla aktywności Polski i jej wkładu w ochronę praw człowieka. W 2006 roku Komisję Praw Człowieka ONZ zastąpiła Rada Praw Człowieka ONZ. Od 1 stycznia 2013 roku jej przewodniczacym przez rok był Ambasador Remigiusz Henczel, Stały Przedstawiciel Polski przy Biurze Organizacji Narodów Zjednoczonych w Genewie.


Najbardziej zaawansowany system standardów i ochrony praw człowieka stworzony został w ramach Rady Europy. Polska została przyjęta do tej organizacji w 1991 roku, po spełnieniu trzech statutowych wymogów: wprowadzenia demokracji reprezentatywnej i pluralistycznej, przestrzegania praworządności oraz podstawowych praw i wolności człowieka. Wraz z oficjalnym przystąpieniem do Rady Europy, Polska przyjęła Europejską Konwencję o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, a następnie złożyła deklarację o uznaniu kompetencji Europejskiej Komisji Praw Człowieka oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Działania te oznaczały akceptację przez Polskę całego systemu konwencyjnego z jego wysokimi standardami merytorycznymi i kontrolnymi oraz rozwiniętego na przestrzeni wielu lat orzecznictwa Europejskiej Komisji i Trybunału Praw Człowieka. Polska przystąpiła ponadto do Europejskiej Konwencji o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu oraz Europejskiej Karty Społecznej. Ratyfikacja Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności przyniosła polskim obywatelom pełne prawo do wnoszenia indywidualnych skarg przed Europejski Trybunał Praw Człowieka.
Polska jest także członkiem wielu ugrupowań regionalnych lub subregionalnych. Jako uczestnik KBWE/OBWE zaakceptowała wszystkie postanowienia przyjętych dokumentów w ramach tzw. ludzkiego wymiaru, odnoszące się do zasad demokracji reprezentatywnej, praworządności oraz praw człowieka. Polska uczestniczy od 1991 r. w pracach Inicjatywy Środkowoeuropejskiej. W jej ramach bierze aktywny udział w pracach grupy roboczej do spraw mniejszości. Polska jest sygnatariuszem wypracowanego w 1994 r. instrumentu ISE o ochronie mniejszości narodowych. Polska uczestniczy też bardzo aktywnie w pracach grupy roboczej do spraw wspomagania instytucji demokratycznych powołanej przez Radę Państw Morza Bałtyckiego. W 1994 r. utworzono ponadto urząd Komisarza do spraw Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka, w tym Praw Osób Należących do Mniejszości Narodowych. Zaangażowanie w działalność Międzynarodowej Organizacji Pracy przyniosło ratyfikowanie przez Polskę wszystkich konwencji, zaliczanych do tzw. twardego rdzenia ochrony praw człowieka. Znalazły się wśród nich Konwencja dotycząca wolności związkowej i ochrony praw związkowych, Konwencja dotycząca zniesienia pracy przymusowej oraz Konwencja dotycząca dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu.

Polska ratyfikowała jedną z podstawowych konwencji UNESCO dotyczących ochrony praw człowieka - Konwencję w sprawie zwalczania dyskryminacji w dziedzinie oświaty.

Zaangażowanie w rozwiązanie konfliktu bałkańskiego

W latach 1992-1995 Specjalnym Sprawozdawcą Komisji Praw Człowieka ONZ w Bośni był Tadeusz Mazowiecki, pierwszy niekomunistyczny premier w powojennej historii Polski. Przygotowywane przez niego raporty odsłaniały tragiczną prawdę o losach ludności cywilnej, której prawa wielokrotnie łamano podczas wojny bałkańskiej. W 1995 roku - po brutalnej pacyfikacji Srebrenicy - podał się do dymisji, odmawiając "pozornego udziału w procesie obrony praw człowieka". O uznaniu, jakie swoją działalnością zdobył Tadeusz Mazowiecki, świadczy fakt zgłoszenia jego kandydatury do Pokojowej Nagrody Nobla.

Funkcję Międzynarodowego Rzecznika Praw Człowieka w Kosowie - będącego jednym z najwyższych przedstawicieli społeczności międzynarodowej zajmujących się stabilizacją w tym regionie i najwyższą instytucją w dziedzinie praw człowieka - pełni od 2000 roku Marek Antoni Nowicki. Jest on współzałożycielem Komitetu Helsińskiego w Polsce i byłym członkiem Europejskiej Komisji Praw Człowieka w Strasburgu (do momentu jej rozwiązania w październiku 1999 r.). Do zadań ombudsmana w Kosowie należy ochrona praw i wolności wszystkich jego mieszkańców.

Kultura w służbie praw człowieka

W grudniu 2001 roku Helsińska Fundacja Praw Człowieka we współpracy z Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski i z Fundacją Młodego Kina zorganizowały w Warszawie pierwszą edycję międzynarodowego festiwalu filmów o prawach człowieka "Watch Docs". Od tego czasu festiwal odbywa się co rok. Pokazom filmów poświęconych tematyce praw człowieka towarzyszą dyskusje z udziałem specjalistów. Festiwal skierowany jest nie tylko do osób działających w pozarządowych organizacjach, zajmujących się ochroną praw człowieka, ale także do szerszej, a szczególnie młodej, publiczności.

Poleć znajomemu | Wersja do druku

3585438244 134a5ca80a, image

Stocznia Gdanska. Strajk, sierpień 1980r. Moment podpisania Porozumień Sierpniowych przez Lecha Wałęsę. Z lewej Mieczyslaw Jagielski. Fot. Erazm Ciołek.

3585438342 60a420b6f2, image

Warszawa, 24.09.1980 r. Lech Wałęsa niesiony na ramionach ludzi po złożeniu wniosku o rejestrację NSZZ Solidarność. PAP/PAI/Jan Morek.

3584632863 8732231c98, image

Kraków, Nowa Huta, 13 października 1982. Demonstranci z flagą. Fot. Stanisław Markowski, zbiory Ośrodka KARTA

3585439590 3444d4fcec FotPAP, image

Oslo, Norwegia, 10 grudnia 1983. Danuta Wałęsa odbiera nagrodę Nobla w imieniu Lecha Wałęsy, który nie otrzymał paszportu na wyjazd do Oslo. Fot. PAP

3584631293 4a77cd4110, image

Warszawa, plac Dzierżyńskiego (obecnie plac Bankowy), 17 listopada 1989. Demontaż pomnika Dzierżyńskiego. Fot. Janusz Fila / FORUM